وتیور در شیرابه
توانایی آبیاری وتیور شیرابه زباله
وتیور روی دیواره1
وتیور روی دیواره2
وتیور روی دیواره3
وتیور روی دیواره4
وتیور روی دیواره5
وتیور روی دیواره6
وتیور در اراضی لسی
vetivertical
'گیاه پالایی ریشه
تثبیت دامنه لغزشی کانال آبرسانی سد سنگر - رشت
sss

معرفی گیاه وتیور

 
  دیک گریمشا، موسس و رئیس شبکه جهانی وتیور:



























 








تعداد محدودی از گیاهان موجود در طبیعت همانند گیاه وتیور دارای ویژگی منحصر به فردی جهت کاربرد چندگانه، حفاظت کننده از محیط زیست، موثر و ساده در بکار گیری می باشند. برخی از گونه های گیاهی همانند وتیور، در طی قرن ها شناخته شده و به صورت محدود به کاربرده شده اند. این گیاهان به یکباره در سطح جهانی مطرح شده و در طی بیست ساله اخیر مورد استفاده ویژه قرار گرفتند. ام هنوز هم، تعداد کمی از گیاهان به مانند وتیور ، بعنوان " علف معجزه گر" یا " گیاه اعجتب انگیز " با توان ایجاد دیوار زنده، نوار فیلتر زنده و "میخ زنده" تقویتگر مورد توجه می باشند. سیستم وتیور(vs) ، براساس عملکرد گیاه بسیار منحصر به فرد علف Zizanioides Vetiveria( که اخیراً با نام علمی Chrysopogon Zizanioides طبقه بندی شده است) می باشد.
این گیاه توان رشد در طیف وسیعی از اقلیم ها و شرایط خاکی را دارا است. و اگر به درستی کشت شود می تواند بصورت بالقوه در هر شرایطی تحت اقلیم هایی چون گرمسیری، نیمه گرمسیری و مدیترانه ای مورد استفاده قرار گیرد. این گیاه دارای ویژگی هایی بوده که به صورت کلی تنها در یک گونه از آن وجود دارد. زمانی که گیاه وتیور به صورت پرچین های ردیفی با عرض کم رشد می کند، خصوصیات ویژه ای از خود بروز می دهد که برای بسیاری از کاربردهای سیستم وتیور ضروری می باشد. منشاء گونه Chrysopogon zizanioides که تقریباً در 100 کشور دنیا جهت استفاده در VS مطرح شده، جنوب هند می باشد. این گیاه، عقیم، غیرمهاجم و با تقسیم بوته تکثیر می شود.عموماً در خزانه ها، تکثیر از طریق ریشه های لخت ترجیح داده می شود. میانگین میزان تکثیر متفاوت بوده اما معمولاً در یک خزانه، بعد از 3 ماه در حدود 1 به 30 می باشد. بوته های پایه خزانه ای به 3 گیاهک قابل کشت تقسیم شده و غالباً با فاصله 15 سانتی متر از یکدیگر کشت می گردند، زمانیکه بالغ شده جهت کاربرد به عنوان مانع محکم گیاهی، سیلاب هایی که از دامنه کوه به پایین آمده را پخش و گسترده می کنند. پرچین مناسب حاصل از کشت ردیفی این گیاه، رواناب حاصل از بارندگی را بالغ بر 70% و رسوبات را تا حد 90 % کاهش می دهد. پرچین ها در جایی که کاشته شده اند پایدار می مانند و رسوباتی که در پشت آنها پخش شده به صورت تدریجی جهت تشکیل یک پله (تراس) پایا و ماندگار با حمایت وتیور، تجمع می یابند. این فناوری بسیار کم هزینه و کم کاربر(با توجه به هزینه کارگر) با فواید فراوان است. زمانی که جهت حفاظت شهری به کار می رود هزینه آن در نسبت 1 به 20 با سیستم مهندسی و طراحی سنتی می باشد. مهندسین ریشه های وتیور را به میخ زنده خاک با میانگین قدرت 1 به 6 نسبت به فولاد نسبتاً نرم تشبیه کرده اند. همچنین گیاه وتیور می تواند به عنوان محصول زراعی درآمدزا مورد استفاده قرار گیرد، یا می تواند از کناره های رودخانه و آب پخشان ها در برابر آسیب های محیط به ویژه مشکلات محیطی حاصل از منابع ذیل محافظت کند:
1- جریان رسوبات
2- کوددهی مازاد، فلزات سنگین و علف کش های حاصل از آشویی منابع محیط سمی
این دو مورد کاربرد مهم بوده و به صورت نزدیکی با هم در ارتباط هستند. نتایج بسیاری از آزمایش ها و بکارگیری تجربی گیاه وتیور در 20 سال گذشته در بسیاری از کشورها نشان داده که این گونه به ویژه در کاهش فجایع طبیعی( چون سیل، ریزش کوه، فروپاشی دامنه های اطراف جاده ها، کناره رودخانه ها و کانال های آبیاری، فرسایش ساحلی، ناتوانی سازه های آبی در نگهداری آب)، حفاظت محیط زیست(شامل کاهش آلودگی زمین و آب، تیمار موارد جامد و مایع فاضلاب و تقویت خاک) و بسیاری دیگر از این دست موثر می باشد.
   
تمامی این موارد کاربرد، به صورت مستقیم و یا غیر مستقیم می تواند براقتصاد روستایی با توجه به شرایط محیط طبیعی روستا از طریق محافظت یا احیای زمین های کشاورزی، ایجاد شرایط جهت نگهداری بهتر از رطوبت و در نتیجه کسب درآمد بیشتر از زراعت به صورت مستقیم، یا با محافظت از زیزساخت های روستایی به صورت غیر مستقیم تاثیر گذار باشد.
سیستم وتیور قابلیت بکار گیری در اغلب نواحی، شامل محیط های روستایی و جوامع پیشرفته را دارد. استفاده از آن باید در موازات طرح های توسعه ای در جامعه، بخش ها یا نواحی جمعیتی باشد. اگر تمام بخش های جامعه از آن استفاده کنند، بنابراین موقعیت مناسبی برای تولید کنندگان وتیور، چه بزرگ و چه کوچک، به وجود خواهد آمد که دست به تولید بیشتر بزنند. در نتیجه از این راه، کشت این محصول به عنوان شغلی برای تولید درآمد خواهد بود. خواه منفع این تولید شامل حال پرورش دهندگان گیاه، طراحان محیط زیست در تثبیت دامنه کوه یا از راه فروش آن، بعنوان محصولات جانبی از قبیل صنایع دستی، خاکپوش(مالچ)، کاه و کلش، علوفه و سایر نواد باشد. از اینرو کشت و کار این گیاه تکنیکی است که می تواند مقدمه ای جهت کاهش فقر در بخش بزرگی از جامعه باشد. با این همه، هنوز این گیاه دارای پتانسیل های کاربردی زیادی بوده و نیاز است تا به عموم در این ارتباط آگاهی های لازم داده شود.
علاوه بر این هنوز بی میلی و حتی شک هایی در ارتباط با ارزش و تاثیر گیاه وتیور وجود دارد. در اغلب موارد ، شکست کاربرد سیستم وتیور، مربوط به فهم غلط، یا بکار گیری نادرست به جای استفاده اصولی از این سیستم می باشد.



ویژگی های خاص علف وتیور

 خصوصیات ظاهری:

 عــلف وتیور فاقد ریشه ریزومی و استولونی است، سیستم ریشه علف وتیور شبکه ای ریز و انبوه و متراکم است که خیلی سریع توسعه یافته و در مواردی عمق ریشه دوانی می تواند در یک سال اول به سه الی چهار متر هم برسد. این سیستم ریشه ای عمیق به گیاه کمک می کند که بتواند به راحتی دوره های خشکسالی شدید را پشت سر گذاشته و در برابر جریان های شدید آب سطحی از جا کنده نشود.( وتیور به زبان تامیلی به معنی ریشه های مستقیم پایین رونده می باشد)

ـ ساقه های عمودی و برافراشته گیاه می تواند در برابر جریان شدید آب در عمق، پایدار بماند.

---

عکس1 : ساقه های افراشته و مستقیم که بصورت فشرده ای درکنار هم تشکیل حصاری متراکم را داده است

ـ این گیاه دارای مقاومت بسیار بالایی در برابر آفات، بیماری ها و آتش سوزی است.

ـ سد حصارگونه ای که با کاشت متراکم بوجود می آورد می تواند در برابر جریان های آب همانند یک فیلتر رسوب گیر و  پخش آب عمل نماید.

ـ شاخه های جانبی جدید گیاه وتیور که از تاج زیرزمینی(یقه) روئیده و توسعه می یابد، آن را در برابر آتش سوزی، یخ زدگی، فشار شدید چرای دام، ترافیک و رفت و آمد مقاوم می سازد.

ـ ریشه های تازه رشد یافته از گره هایی که زیر رسوبات به تله افتاده و دفن شده اند، اگر رسوبات برداشته نشوند باعث رشد و نمو، و ساقه دهی شده و منجر به تشکیل تراس ها و پایداری ذرات خاک ته نشین شده و عدم حرکت رسوبات می گردد.

ویژگی های فیزیولوژیکی:

دامنه تحــمل عـلف وتیور نـسبت به تغییرات اقلیمی شدید و همچنین خشکسالی های دراز مدت، سیل، شرایط ماندابی و تنش های درجه حرارت بین 22 تا 55  درجه سانتیگراد است.

همچنین از دیگر دامنه های تحمل این گیاه می توان به موارد زیر اشاره نمود :

ـ دارای توانائی رشد مجدد بسیار سریع بعد از ابتلا به خشکی، یخ زدگی و سرمازدگی، صدمه ناشی از شوری، و شرایط بد آب و هوائی و امکان بهبودی دوباره بعد از رفع شرایط نامساعد جوی یا اصلاح وضعیت خاک.

ـ دارای دامنه بردباری وسیع در برابر اسیدتیه خاک از 3/3 الی 5/12 در شرایط اصلاح نکردن خاک.

ـ دارای سطح مقاومت بالا در برابر سموم دفع آفات و علف کش ها.

ـ دارای استعداد بسیار فراوان برای جذب عناصر قابل حل اعم از نیتروژن، فسفر، و قدرت جذب قابل توجه از فلزات سنگین و سمی و محلول در آب های آلوده.

ـ دارای دامنه بردباری زیاد برای رشد در شرایط اسیدی، قلیائی، شور و سدیمی و یا آلوده به منگنز.

ـ دارای دامنه بردباری زیاد به آلومینیوم، منگنز، و سایر فلزات سنگین مثل  روی، ارسنیک، کادمیوم، کرم، نیکل، سرب، جیوه، سلنیم و روی درخاک.

 ویژگی های اکولوژی:

همانطور که در بالا به آن اشاره شد علف وتیور در برابر سخت ترین وضعیت خاک ها و شرایط آب و هوائی مقاوم و به عنوان یک علف خاص مناطق گرمسیری شناخته شده است، ولی نسبت به محدودیت ناشی از سایه سازگار نمی باشد. سایه رشد این علف را کاهش داده و در موارد شدید این شرایط در دراز مدت حتی باعث از بین رفتن آن نیز می شود.

بنابراین بهترین شرایط رشد علف وتیور در محیط های باز و عاری از هر گونه علف هرز
می باشد، لذا کنترل علف های هرز در طول مدت زمان اولیه تثبیت این گیاه لازم است. علف وتیور در اراضی تحت اثر فرسایش و زمین های ناپایدار، در ابتدا باعث کاهش فرسایش و سپس  ایجاد پایداری می شود ( به ویژه در شیب های تند)، و در نتیجه مواد غذائی و رطوبت در بستر خاک ذخیره می شود. در ادامه، این محیط های کوچک که توسط پوشش وتیور تثبیت شده اند، روزبه روز گسترش می یابند، تا درنهایت سایر گیاهان آمادگی و شرایط رشد و نمو را
در سایه حضور علف وتیور پیدا می کنند. بنابراین ویژگی علف وتیور، به عنوان گونه نگهدارنده و یا محافظ سایر گیاهان در اراضی تخریب شده به حساب می آید.

 

 عکس 2: ادامه بقای علف وتیور بعد ازآتش سوزی جنگل (چپ)، دو ماه بعد از این واقعه (راست)

 

 عکس 3: رشد وتیور روی تپه های شنی (چپ)، و روی خاک های شور (راست)

 

 عکس 4: رشد وتیور روی خاک های اسیدی سولفاتی شدید (چپ)، و روی خاک های سدیمی و قلیایی (راست)

دامنه تحمل علف وتیور در برابر هوای سرد:

اگرچه علف وتیور گیاه مناطق گرمسیری است، ولی این گیاه می تواند در شرایط نسبتاً سرد و سخت نیز زندگی کند. این گیاه در شرایط  بسیار سرد و یخبندان به این صورت عمل می کند، که بخش تــاج پـوشـش آن به حالت خواب زمستانی در می آید، که در این شرایط رنگ آن ارغوانی می شود و یا اصولاً تــاج پـوشـش از بین می رود، اما نقاط رشد ریشه در زیر زمین آن همچنان بصورت زنده و فعاّل به نمو و توسعه ادامه می دهد.

بنا بر این گزارش های بدست آمده، گیاه وتیور در استرالیا به ندرت به سرمای 14- درجه سانتیگراد برخورد می کند، در حالیکه در شمال چین برای مدت نسبتاً کوتاهی تحت سرمای 22- درجه سانتیگراد به زندگی خود ادامه داده است. در ایالت جورجیا در آمریکا این گیاه
می تواند در دمای 10- درجه سانتیگراد زنده بماند، ولی تا دمای 15- درجه سانتیگراد این توانایی را نداشته است.

 

 

  اثر دمای خاک روی رشد ریشه علف وتیور

 

 نتایج تحقیقات اخیر نشان می دهد که دمای خاک 25 درجه سانتیگراد، برای رشد ریشه علف وتیور دمای مطلوبی است، اما ریشه های علف وتیور تا دمای 13 درجه سانتیگراد نیز به رشد خود ادامه می دهد. اگر چه رشد شاخه های بسیار کوچک در خاک های با دمای 15 درجه سانتیگراد در مدت روز انجام می شود ولی ریشه های این گیاه تا 13 درجه سانتیگراد نیز به رشد خود با نرخ 6/12 سانتیمتر در روز ادامه  می دهند، و این موضوع نشان می دهد که علف وتیور در این درجه حرارت، گیاه خفته ای نمی باشد و رشد آن متوقف نمی شود، و می توان تخمین زد که توقف رشد ریشه ای در دمای حدود 5 درجه سانتیگراد اتفاق می افتد.------------------------------------------------------------------------------------------------

 مشخصات ژنتیکی:

در خصوص حفاظت محیط طبیعی سه گونه علف وتیور وجود دارد :

Vetiveria zizanioides L.   تحت رده ای از Chrysopogon zizanioides L.

دو گــونه عــلف وتــیور از شـبه قاره هند منشأ گرفته است :

 Chrysopogon zizanioides   و   Chrysopogon lawsonii  

Chrysopogon zizanioides     که در سطح منطقه بسیار گسترش یافته است، و بطور کلی در جنوب هندوستان کاشته می شوند و دارای سیستم ریشه ای عریض و طویلی هستند.این ها از تلاقی ژنتیکی گونه های مختلف از علف وتیور بوده و به پلی پلوئیدی گرایش داشته و میزان نا باروری زیادی دارند که فاقد قدرت تهاجمی هستند. گونه های مربوط به شمال هندوستان که در حوزه های رودخانه گنگ و ایندوس وجود دارند، وحشی و بومی بوده و دارای سیستم ریشه ای ضعیف تری می باشند. این گونه ها از نظر ژنتیکی دیپلوئید هستند و به عنوان علف هرز شناخته می شوند، اگر چه گیاهان دیگر را مورد هجوم قرار نمی دهند، این گونه ها برای استفاده در سیستم وتیور توصیه نمی شوند.

همچنین نباید آنها را برای تحقیقات بروی علف وتیور و انجام کارهای تجربی در مزارع مورد استفاده قرار داد، اما در جنوب هندوستان مورد کشت و کار قرار می گیرند و بصورت نزدیکی از نظر ژنوتیپی شبیه ژنوتیپ های  Monto و Sunshine هستند.

بررسی های روی DND   گونه Chrysopogan zizanioides   نشان می دهد حدود 60 درصد از این گونه که دارای ژنوتیپ های مشابه دو واریته بالا هستند در مهندسی بیولوژی، گیاه درمانی در کشورهای گرمسیر و نیمه گرمسیر مصرف می شوند.

 

 

 Chrysopogon nemoralis

این گونه بومی از علف وتیور گسترش فراوانی در اراضی مرتفع تایلند، لائوس و ویتنام و همچنین مناطق مشابه با شرایط استرالیا دارد. بعلاوه در کامبوج و میانمار از این گونه از علف وتیور برای کاه گل کردن سقف خانه ها استفاده می شود. این گونه ها از نظر ژنتیکی عقیم هستند.

در بین گونه های C. zizanioides , C.nemoralis   تفاوت های فراوانی وجود دارد که مورد دومی دارای ساقه های  بلندتر و کلفت تر و سخت تر و ریشه ضخیم تر و عمیق تر و همچنین برگ های پهن تر می باشد. اگر چه  nemoralis.C مفید تر از   C. zizanioides   نمی باشد، ولی کشاورزان C.nemoralis را مفیدتر می دانند چرا که در بحث حفاظت خاک موثرترند. آنها از این گونه در اراضی مرکزی فلات ها بعلاوه در مناطق ساحلی در مرکز ویتنام در شهر گانگ نگای و در پایداری خاکریزها و پشته ها در شالیزارها استفاده می کنند.

 

 عکس 5 : برگ های گیاه وتیور گونه  C. zizanioides (چپ)، گونه C. nemoralis (راست)

 

 

 عکس 6 : ساقه های گیاه وتیور گونه  C. zizanioides (راست)، گونه C. nemoralis (چپ)



 عکس 7 : ریشه های گیاه وتیور گونه  C. zizanioides (بالا)، گونه C. nemoralis (پایین)

Chrysopogon nigritana

این گونه که بومی غرب و جنوب قاره آفریقا می باشد و بصورت کلی در همین قاره محدود شده است و اصولاً قابلیت تولید بذر با دوام را ندارد.

 

 عکس 8 : ریشه های گیاه وتیوردر خاک (چپ و وسط)، و زمانی که در آب رشد کرده  (راست)

 

 عکس 9 : گونه C. nemoralis در مرز شالیزار ها (چپ)، و در شرایط وحشی (راست)

 

 عکس 10 : گونه Chrysopogon nigritana در مالی، غرب آفریقا

آیا علف وتیور استعداد بالقوه تبدیل شدن به علف هرز را داراست؟

علف وتیور که منشاء گرفته از جنوب هندوستان است غیر مهاجم می باشد، این گیاه استولون و  ریزوم تولید نمی کند بلکه ریشه افشان تولید می کند، و قابلیت تولید زیر شاخه هایی از ریشه اصلی را دارد.

با توجه به اینکه گیاهی که در محیط طبیعی، علف هرز به حساب آید، برای موضوع مهندسی بیولوژی استفاده نمی شود، لذا  کشت وتیور نازا و نابارور که از منطقه جنوبی هندوستان برای این موضوع انتخاب شده، بسیار ایده آل و مناسب می باشد.

در فیجی علف وتیور را برای کاهگل سقف منازل برای بیش از صد سال بکار برده اند، البته  استفاده وسیعی برای موضوعات حفاظت آب و خاک نیز از آن می شده، وکاربرد آن در صنایع قند بیش از 50 سال قدمت دارد، و هیچ نشانه ای از رفتار تهاجمی آن به عنوان علف هرز مشاهده نشده است. از بین بردن علف وتیور به راحتی توسط پاشیدن علف کش گلی کلی فسفات رانداپ یا کندن وکف بر کردن گیاه از پایین ریشه و یقه گیاه امکان پذیر است. و امابا توجه خصوصیات C.nemoralis و  فرم رویشی بسیار ضعیف و سیستم ریشه ای خیلی کوتاه این گیاه، کاربرد آن برای کارهای پایداری اراضی پر شیب مناسب نیست، بعلاوه هیچ تحقیقات مدللی وجود ندارد که استفاده این گیاه را برای تثبیت پایداری و خشک کردن اراضی مانداب، و یا گیاهان داروئی توجیه کند، و فقط توصیه می شود که برای اجرای لیست کاربردهای این گیاه که دراین دستور العمل به آن اشاره گردیده است  C. zizanioides   می تواند استفاده شود.